Theo thông tin mới nhất từ Bộ Y tế, tình hình dân số Việt Nam đang đứng trước những thách thức chưa từng có trong lịch sử, đặc biệt là tình trạng tổng tỷ suất sinh giảm sâu và dự báo sẽ còn tiếp tục giảm trong các năm tới nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời.

 Kết quả điều tra biến động dân số được tiến hành vào ngày 1/4/2024 cho thấy những kết quả sau: năm 2022 tổng tỷ suất sinh ở mức 2,01 con/phụ nữ, con số vốn đã tiệm cận mức sinh thay thế. Tuy nhiên, chỉ sau một năm, đến năm 2023, tỷ suất này giảm xuống còn 1,96 con/phụ nữ, và đến năm 2024 tiếp tục giảm mạnh xuống 1,91 con/phụ nữ đây là mức thấp nhất kể từ khi Việt Nam bắt đầu thống kê nhân khẩu học. Điều này đồng nghĩa rằng, trung bình mỗi cặp vợ chồng hiện nay chỉ sinh chưa đến hai con, dẫn đến nguy cơ dân số già hóa nhanh, lực lượng lao động suy giảm, và nhiều hệ lụy về kinh tế – xã hội trong tương lai.

Cùng với đó, tốc độ già hóa dân số ở nước ta đang diễn ra nhanh chóng. Theo các chuyên gia, nếu như các quốc gia phát triển có vài chục năm để thích ứng với quá trình già hóa, thì Việt Nam chỉ có khoảng 15–20 năm, khoảng thời gian tương đối ngắn khiến hệ thống y tế, an sinh xã hội và kinh tế phải chịu áp lực rất lớn. Già hóa dân số kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ tài chính, và các dịch vụ xã hội cho người cao tuổi tăng mạnh, trong khi lực lượng trẻ, những người đóng góp vào quỹ bảo hiểm và phát triển kinh tế lại có xu hướng thu hẹp.

Một vấn đề khác cũng đáng lo ngại là mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam vẫn duy trì ở mức cao suốt nhiều năm qua. Cụ thể, vào năm 2009, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam đã ở mức 110,5 bé trai/100 bé gái, cao hơn so với mức cân bằng tự nhiên (khoảng 105 bé trai/100 bé gái). Đến năm 2019, con số này tăng lên 111,5 và đến năm 2024 vẫn ở mức 111,4 bé trai/100 bé gái. Tại xã Hạ Bằng năm 2025: 115 trẻ trai/100 trẻ gái; 3 tháng đầu năm 2026 tỷ số giới tính khi sinh là: 158,6 trẻ trai/100 trẻ gái. Sự mất cân bằng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có tư tưởng ưa thích con trai, áp lực nối dõi và sự phát triển của các kỹ thuật xác định giới tính thai nhi. Nếu không được kiểm soát, sự chênh lệch này sẽ dẫn đến tình trạng thừa nam giới, thiếu nữ giới trong tương lai, khiến cho nhiều nam giới gặp khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời khi đến tuổi kết hôn. Đặc biệt, những nam giới thuộc nhóm yếu thế có thể phải đối mặt với khả năng kết hôn muộn hoặc thậm chí không thể tìm kiếm được bạn đời.

Trước thực trạng trên, Bộ Y tế đã ban hành Luật Dân số số 113/2025/QH15, Luật bao gồm nhiều nội dung quan trọng, tập trung vào việc hỗ trợ phụ nữ mang thai và sinh con, nâng cao chất lượng dân số, xây dựng và phát triển cơ sở hỗ trợ, chăm sóc người cao tuổi, và phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi. Đồng thời, luật cũng đưa ra các biện pháp như tư vấn, khám sức khỏe trước kết hôn; các chính sách hỗ trợ nhằm duy trì mức sinh thay thế; giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh để đưa tỷ lệ này về mức cân bằng tự nhiên; thích ứng với già hóa dân số; và nâng cao toàn diện chất lượng dân số Việt Nam.

Bên cạnh những chính sách mang tính pháp lý, Bộ Y tế cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề dân số, đặc biệt là ở những khu vực có nguy cơ cao về tảo hôn, hôn nhân cận huyết, hoặc mất cân bằng giới tính khi sinh. Việc phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương cùng sự tham gia của các tổ chức xã hội, đoàn thể và người dân sẽ đóng vai trò quyết định trong việc giải quyết các thách thức này, góp phần bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước trong bối cảnh mới hiện nay./.